KHI CON QUÁ TẢI: CHA MẸ NÊN BẮT ĐẦU NHƯ THẾ NÀO?

Ở tuổi THPT, học sinh cùng lúc đối diện với nhiều áp lực: học tập, kỳ vọng về tương lai, các mối quan hệ, hình ảnh bản thân và mong muốn được tự quyết nhiều hơn. Có những thời điểm, cha mẹ nhận thấy con ít nói, dễ cáu, mệt mỏi hoặc mất động lực nhưng không biết nên hỏi thế nào để con sẵn sàng chia sẻ.

Trong tháng 10, hoạt động phòng ngừa của cấp THPT tập trung vào ba bước: nhận ra tín hiệu – lựa chọn một cách chăm sóc phù hợp – tìm thêm điểm tựa khi cần. Cha mẹ có thể sử dụng chính ba bước này để đồng hành cùng con tại nhà.

Nhận ra những thay đổi của con

Một vài ngày mệt mỏi hoặc tâm trạng thất thường có thể là điều bình thường ở tuổi vị thành niên. Tuy nhiên, cha mẹ nên quan tâm hơn nếu nhận thấy những thay đổi rõ rệt hoặc kéo dài, chẳng hạn:

• Con ít giao tiếp, thường xuyên thu mình hoặc né tránh các hoạt động quen thuộc;
• Dễ cáu gắt, buồn bã hoặc phản ứng mạnh hơn trước;
• Khó ngủ, ngủ quá nhiều hoặc thường xuyên mệt mỏi;
• Giảm hứng thú, khó tập trung hoặc kết quả học tập thay đổi đáng kể;
• Thường xuyên nói rằng mình “không làm được”, “không có ích” hoặc “quá mệt”.

Một biểu hiện riêng lẻ chưa đủ để kết luận rằng con đang gặp vấn đề nghiêm trọng. Đây trước hết là những tín hiệu để cha mẹ quan sát và kết nối với con nhiều hơn. Điều cần chú ý là các thay đổi ấy kéo dài bao lâu và ảnh hưởng như thế nào đến việc học, sinh hoạt, các mối quan hệ và sự an toàn của con.

Mở lời từ điều cha mẹ quan sát được

Cha mẹ nên chọn thời điểm cả hai đều tương đối bình tĩnh, không vội vàng và có đủ sự riêng tư. Những lúc cùng đi bộ, ngồi trên xe hoặc làm một việc quen thuộc đôi khi giúp con cảm thấy thoải mái hơn một cuộc “nói chuyện nghiêm túc”.

Thay vì hỏi: “Dạo này con làm sao thế?” hoặc “Có chuyện gì mà con giấu bố mẹ?”, cha mẹ có thể bắt đầu bằng điều mình quan sát được:

“Mấy hôm nay mẹ thấy con ngủ khá muộn và buổi sáng rất khó dậy. Mẹ hơi lo, không biết gần đây có điều gì đang làm con mệt không?”

Cách mở lời này giúp con biết rằng cha mẹ đã nhận thấy sự thay đổi nhưng chưa vội đánh giá hoặc buộc con phải giải thích.

Nếu con chưa muốn nói, cha mẹ có thể đáp:

“Ừ, bố mẹ tôn trọng điều đó. Khi nào con muốn nói, bố mẹ vẫn sẵn sàng nghe.”

Sau đó, hãy tiếp tục duy trì những kết nối bình thường thay vì liên tục hỏi lại hoặc gây áp lực.

Lắng nghe trước khi đưa ra giải pháp

Khi con chia sẻ, phản ứng tự nhiên của cha mẹ thường là nhanh chóng khuyên bảo hoặc tìm cách giải quyết. Tuy nhiên, những câu như “Có gì đâu mà phải nghĩ nhiều” hoặc “Con cứ tập trung học là được” có thể khiến con cảm thấy vấn đề của mình chưa được thấu hiểu.

Trước khi đưa ra lời khuyên, cha mẹ có thể phản hồi:

“Nghe con kể, mẹ hiểu vì sao chuyện này lại khiến con mệt như vậy.”

Hoặc hỏi:

“Lúc này con muốn bố mẹ chỉ nghe con nói, hay muốn cùng con nghĩ cách giải quyết?”

Khi cảm thấy được lắng nghe, con thường dễ hợp tác hơn trong việc tìm bước tiếp theo

Cùng con chọn một việc nhỏ có thể làm

Khi đang quá tải, việc phải giải quyết tất cả cùng một lúc có thể khiến con càng cảm thấy bất lực. Cha mẹ có thể giúp con thu nhỏ vấn đề bằng một câu hỏi:

“Có điều gì có thể giúp hôm nay dễ chịu hơn một chút không?”

Một bước nhỏ có thể là nghỉ ngắn, ăn uống đầy đủ, đi bộ, tạm rời màn hình, chia nhỏ nhiệm vụ học tập, điều chỉnh lịch trình hoặc nhờ một người hỗ trợ.

Điều quan trọng không phải là cha mẹ chọn được giải pháp hoàn hảo, mà là giúp con nhận ra rằng con vẫn có thể làm một việc vừa sức để chăm sóc bản thân

Tìm thêm điểm tựa khi cần

Nếu tình trạng của con kéo dài, ngày càng rõ rệt hoặc ảnh hưởng đáng kể đến việc học, giấc ngủ, sinh hoạt và các mối quan hệ, cha mẹ nên chủ động tìm thêm sự hỗ trợ.

Điểm tựa của con có thể là cha mẹ, người thân, giáo viên chủ nhiệm, giáo viên mà con tin tưởng, chuyên viên Tâm lý học đường hoặc chuyên gia phù hợp. Cha mẹ có thể hỏi:

“Ngoài bố mẹ, ở trường có ai con cảm thấy tin tưởng và có thể nói chuyện không?”

Đặc biệt, nếu con nói về việc muốn làm đau bản thân, không muốn sống, có hành vi tự gây thương tích hoặc có nguy cơ mất an toàn, cha mẹ không nên để con ở một mình và cần tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khẩn cấp.

Một điều cha mẹ có thể thử ngay hôm nay

Không cần chờ đến khi con gặp một vấn đề lớn mới bắt đầu trò chuyện về cảm xúc. Cha mẹ có thể hỏi:

“Dạo này có điều gì khiến con vui, và có điều gì khiến con thấy mệt không?”

Sau đó, hãy dành vài phút để thực sự lắng nghe câu trả lời.

Trong tuần từ ngày 05 đến 10/10, học sinh THPT được mời tham gia trạm trải nghiệm “Ba phút cho tâm trí” để nhận diện trạng thái, lựa chọn một cách chăm sóc phù hợp và tìm hiểu các nguồn hỗ trợ tại trường.

Với học sinh THPT, cảm giác có một người lớn để tìm đến mà không sợ bị phán xét là một nguồn lực quan trọng trong hành trình trưởng thành.

Phòng Tâm lý học đường: Tầng 2, tòa nhà THPT

Thời gian làm việc: Thứ Hai – Thứ Sáu, từ 7h40 đến 16h15